نشست انجمن دیپلماسی ایران با موضوع «کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس چگونه میاندیشند»
یکصد و چهل و چهارمین نشست از سلسله نشستهای «سهشنبههای دیپلماسی» با موضوع «کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس چگونه میاندیشند» بههمت انجمن دیپلماسی ایران برگزار شد. در این نشست که بهصورت مجازی از طریق بستر اسکایروم برگزار گردید، دکتر محمد مسجدجامعی، سفیر پیشین ایران در واتیکان و مراکش، به سخنرانی پرداخت.
دکتر مسجدجامعی در آغاز سخنان خود با اشاره به ضرورت پرهیز از نگاههای افراطی در ارزیابی کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس، تأکید کرد که هم نگاه منفیِ سنتی و هم خوشبینی مفرط نسبت به این جوامع، تصویری نادرست از واقعیت آنها ارائه میدهد. وی با ذکر نمونههایی از جمله ماجرای فرار لطیفه، دختر یکی از شیوخ امارات، و بازداشتهای گسترده در جریان بهار عربی، خاطرنشان ساخت که این کشورها علیرغم پیشرفتهای قابلتوجه، هنوز توسعهیافته به معنای دقیق کلمه نیستند.
سفیر پیشین ایران در ادامه به بررسی ساختار شورای همکاری خلیج فارس پرداخت و آن را یکی از پایدارترین گروهبندیهای منطقهای در جهان عرب دانست که با وجود بحرانهایی مانند تحریم قطر، همچنان به حیات خود ادامه داده است. وی در عین حال به سه استثنای مهم در میان اعضای این شورا اشاره کرد: بحرین با حاکمیتی شکننده که به حمایت عربستان وابسته است، عمان با نگاه مثبت به ایران و تفاوتهای رفتاریِ محسوس با دیگر شیخنشینها، و عربستان سعودی که بهدلیل وزن و جایگاه ویژهاش، نه در نقش شریک یا برادر بزرگتر، بلکه بهعنوان «قدرت مسلط» در منطقه عمل میکند.
مسجدجامعی با ارائه یک تقسیمبندی چهارگانه، مراحل تحول تاریخی شیخنشینها را از دوره بدوی و قبیلهای پیش از کشف نفت تا دوره رفاه، سپس دوره ایفای نقش (با پیشقراولی قطر از دهه ۱۹۹۰) و در نهایت مرحله کنونیِ توسعهمداری، تشریح کرد و فهم این مراحل را برای درک نگاه این کشورها به اسرائیل ضروری دانست. وی با اشاره به رشد راستگرایی در آمریکا، اروپا و هند در دهه اخیر، این تحول را زمینهساز جذب امارات به سمت اسرائیل توصیف کرد و گفت: امارات برای دستیابی به تکنولوژیهای نوین از جمله هوش مصنوعی و فناوری کوانتوم و همچنین حضور در شبکهای که راستگرایان آمریکا، هند و اسرائیل آن را هدایت میکنند، عادیسازی روابط با اسرائیل را در دستور کار خود قرار داده است. وی اقدامات نمادین امارات از جمله ساخت کنیسه، الزام هتلها به عرضه گوشت کوشر و خرید باشگاه فوتبال اسرائیلی را مصداق «خوشرقصی» در این مسیر دانست و تأکید کرد که اگر بحران غزه رخ نمیداد، سایر کشورهای شورا نیز همین مسیر را طی میکردند.
در بخش پرسش و پاسخ، مسجدجامعی با نقد رویه دیپلماتیک ایران در قبال همسایگان جنوبی، استفاده از مجامله و تعارفات بیمورد را نتیجهبخش ندانست و بر لزوم صراحت و ایستادگی بر مواضع اصولی متناسب با وزن تاریخی و تمدنی ایران تأکید کرد. وی با اشاره به رویکرد ترکیه در قبال کشورهای عربی، گفت: ترکیه با وجودی که همسایه این کشورها نیست، اما با صراحت و قاطعیت رفتار میکند و این رویکرد، طرف مقابل را به انفعال وامیدارد. سفیر پیشین ایران در پاسخ به سؤالی درباره نقش قطر و پیوند آن با اخوانالمسلمین، با اشاره به رفتار عملی این جریان در زمان قدرتگیری در مصر، از تحلیلهای کلیشهای درباره جریانهای سیاسی منطقه انتقاد کرد و بر لزوم توجه به واقعیتهای میدانی به جای پیشفرضهای ذهنی تأکید نمود. وی همچنین با اشاره به جنگ اخیر بهعنوان یک نقطه عطف بزرگ، بازتعریف همهجانبه روابط سیاسی، امنیتی، اقتصادی و فرهنگی با کشورهای حاشیه خلیج فارس را ضروری خواند و بر ظرفیتهای مکمل ایران و این کشورها در حوزههای مختلف تأکید کرد.
در پایان، مسجدجامعی با اشاره به سیاست خارجی تهاجمی و پرهزینه امارات در کشورهایی مانند سودان، یمن و مراکش، این
رویکرد را فراتر از ظرفیت واقعی این کشور دانست و پیشبینی کرد که در بلندمدت دچار فرسایش خواهد شد. وی همچنین روابط امارات و مراکش را با توجه به ذات محافظهکارانه مراکشیها، محدود به چارچوب منافع متقابل ارزیابی کرد.