پنجمین و آخرین روز مدرسه تابستانی دانشکده روابط بین‌الملل با محوریت «روش تحلیل در سیاست خارجی»

پنجمین و آخرین روز مدرسه تابستانی دانشکده روابط بین‌الملل وزارت امور خارجه با محوریت «روش تحلیل در سیاست خارجی» و با تدریس آقایان دکتر محمدرضا دهشیری و دکتر سیدمحمدکاظم سجادپور، روز هفدهم مرداد ۱۴۰۵ برگزار شد. در این نشست، مجموعه‌ای از روش‌ها و چارچوب‌های تحلیلی مورد استفاده در مطالعه و تحلیل سیاست خارجی تشریح و کاربرد هر یک در شناخت رفتار دولت‌ها و تصمیم‌گیری سیاستی بررسی شد.

دکتر محمدرضا دهشیری در بخش نخست این نشست، با اشاره به سطوح مختلف تحلیل در سیاست خارجی، به تشریح روش‌هایی همچون تحلیل لایه‌ای علّی (CLA)، تحلیل SPACE، تحلیل SWOT، تحلیل PESTEL، تحلیل SOAR، تحلیل سناریو، تحلیل ذی‌نفعان، تحلیل شبکه، نظریه بازی‌ها، تحلیل سیستمی، تحلیل ژئوپلیتیکی، تحلیل ریسک و آینده‌پژوهی پرداختند. ایشان در تشریح روش تحلیل لایه‌ای علّی، این روش را ابزاری برای عبور از علائم و نشانه‌های ظاهری مسائل و رسیدن به علل ساختاری، گفتمان‌ها و در نهایت اسطوره‌ها و استعاره‌های بنیادین دانستند و بر نقش آن در دستیابی به راه‌حل‌های پایدار تأکید کردند. دکتر دهشیری همچنین با تشریح روش‌های تحلیل‌ SPACE وSWOT، بر اهمیت شناخت هم‌زمان ظرفیت‌های داخلی و شرایط محیطی در تدوین راهبردهای سیاست خارجی تأکید کردند. در ادامه نیز روشPESTEL  و مؤلفه‌های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فناوری، زیست‌محیطی و حقوقی مؤثر بر سیاست خارجی کشورها مورد بررسی قرار گرفت. تحلیل سناریو از دیگر محورهای مطرح‌شده در این نشست بود. دکتر دهشیری با اشاره به افزایش عدم‌قطعیت‌ها در محیط بین‌المللی، بر ضرورت شناسایی نیروهای پیشران، عدم‌قطعیت‌های مهم و تدوین سناریوهای مختلف برای آمادگی در برابر آینده‌های بدیل تأکید کردند. ایشان همچنین کاربرد تحلیل ذی‌نفعان و تحلیل شبکه را در شناسایی بازیگران، روابط، میزان نفوذ و الگوهای همکاری و رقابت در سیاست خارجی تشریح کرد و در ادامه، کاربرد نظریه بازی‌ها، از جمله بازی معمای زندانی، بازی چیکن و بازی چانه‌زنی را در تحلیل تعاملات میان دولت‌ها مورد بررسی قرار دادند. تحلیل سیستمی، تحلیل ژئوپلیتیکی، تحلیل ریسک، سنجش قدرت و آینده‌پژوهی از دیگر موضوعاتی بود که در بخش نخست نشست مورد بحث قرار گرفت. دکتر دهشیری در جمع‌بندی مباحث خود تأکید
کردند که تحلیل سیاست خارجی نیازمند استفاده ترکیبی از روش‌های مختلف و توجه هم‌زمان به عوامل داخلی، منطقه‌ای و بین‌المللی است.
در بخش دوم نشست، دکتر سیدمحمدکاظم سجادپور با طرح این پرسش که «چرا سیاست خارجی را تحلیل می‌کنیم؟»، به بررسی مبانی و چارچوب‌های تحلیل سیاست خارجی پرداختند. ایشان با اشاره به پیوند عمیق میان سیاست خارجی و امنیت ملی اظهار داشتند که سیاست خارجی با حوزه‌های مختلف زندگی اجتماعی، از جمله اقتصاد، فرهنگ، امنیت و جایگاه بین‌المللی کشورها ارتباط مستقیم دارد و از این رو، پدیده‌ای چندبعدی و فراگیر است. دکتر سجادپور تحلیل را نوعی «عکسبرداری از واقعیت» دانستند و بر ضرورت تفکیک میان تحلیل و تجویز تأکید کرد. به گفته ایشان، تحلیلگر ابتدا باید واقعیت را به‌ درستی شناسایی و تبیین کند و سپس می‌توان بر مبنای آن به ارائه راهکار و توصیه سیاستی پرداخت. ایشان در ادامه، مباحث خود را در سه محور «اساس سیاست خارجی»، «بنای سیاست خارجی» و «جنبه‌های تحلیلی سیاست خارجی» تشریح کردند و بر نقش عواملی همچون قدرت، سرزمین، امنیت، اهداف و ابزارها در شکل‌گیری سیاست خارجی تأکید ورزیدند.
دکتر سجادپور همچنین با اشاره به اهمیت جغرافیا و موقعیت سرزمینی در سیاست خارجی، بر ضرورت شناخت دقیق ویژگی‌های جغرافیایی و ژئوپلیتیکی کشورها تأکید کردند و اظهار داشتند که درک سیاست خارجی ایران بدون توجه به موقعیت جغرافیایی، مرزها، همسایگان و محیط منطقه‌ای آن امکان‌پذیر نیست. در ادامه، نقش نهادها و بوروکراسی در سیاست خارجی مورد بررسی قرار گرفت. دکتر سجادپور با تأکید بر اهمیت وزارت امور خارجه و سایر نهادهای مؤثر در سیاست خارجی، بیان کردند که برای فهم رفتار خارجی کشورها باید علاوه بر رهبران و تصمیم‌گیران، ساختارهای نهادی، قوانین و منازعات بوروکراتیک را نیز مورد توجه قرار داد. ایشان در بخش پایانی سخنان خود، سیاست خارجی را پدیده‌ای پویا دانست که نیازمند رصد مستمر تحولات است و تأکید کردند که تحلیل سیاست خارجی نباید
تک‌متغیره باشد، بلکه باید تعامل میان سطوح داخلی، منطقه‌ای و بین‌المللی را در نظر بگیرد.
پنجمین و آخرین روز مدرسه تابستانی دانشکده روابط بین‌الملل با بررسی مجموعه‌ای از روش‌های نوین تحلیل سیاست خارجی و تاکید بر اهمیت تقویت توان تحلیلی و بهره‌گیری از رویکردهای چندبعدی در شناخت تحولات محیط بین‌المللی و تصمیم‌گیری سیاست خارجی و با عکس دسته جمعی شرکت‌کنندگان به پایان رسید.